هر انسانی در مراحل زندگی، با توجه بهباورها، نگرشها، ارزشها و اعتقادات خود تصمیمگیری میکند و اعمال ورفتارهای او ناشی از فکر و اندیشهایست که از خانواده، مدرسه، جامعه،فرهنگ و ارزشهای اجتماعی کسب نموده است.

از خصوصیات اصلی انسان، توانایی فوقالعادهی او در فکرکردن است؛ بهخصوص توانایی او در تفکر دربارهی نحوهی فکرکردن خود، شاید از بینظیرترین و انسانیترین ویژگیهای اوست.همانطور که انسان با افکار و اندیشههای خیالی و غیرمنطقی، مایهی اضطرابو نگرانی خود را فراهم میکند، از طریق تفکر صحیح و منطقی نیز میتواندخود را از شر ناراحتیهای خویش، رها سازد.

وقتیتفکر و رفتار آدمی عاقلانه باشد، موجودی کارآمد، شادمان، سرزنده و تواناخواهد بود؛ پس میتوان گفت هر انسانی با اندیشه و افکار خود، زندگیاش رامیسازد و جهت میدهد. «آلبرت آلیس» روانشناس معروف که نظریهی «درمانعقلانی-عاطفی» را ارائه داده است، اعتقاد دارد که توسل به عقایدی درزندگی، موجب اضطراب و ناراحتی روانی فرد میگردد.

«آلیس»معتقد است وقتی حادثهای برای فرد اتفاق میافتد، او براساس تمایلات درونیو ذاتی خود ممکن است 2برداشت متفاوت و متضاد از آن حادثه و رویداد داشتهباشد: یکی افکار، عقاید و باورهای منطقی و عقلانی و دیگری افکار، عقاید وبرداشتهای غیرمنطقی و غیرعقلانی.

درحالتیکه فرد تابع افکار و عقاید عقلانی و منطقی باشد، به عواقب و نتایجمنطقی دست خواهد یافت و شخصیت سالمی خواهد داشت اما در حالتیکه فردتحتتأثیر و دستخوش افکار و عقاید غیرمنطقی قرار گیرد، با عواقب و نتایجغیرمنطقی و غیرعقلانی مواجه خواهد شد. در این حالت، فردیست مضطرب وناراحت که شخصیت ناسالمی دارد.

افکار غیرمنطقی از دیدگاه آلیس
1) اعتقاد فرد به اینکه لازم و ضروریست همهی افراد جامعه او را دوستبدارند و احتراماش بگذارند.
این تصور، غیرعقلانی و غیرمنطقیست زیرا چنین هدفی، غیرقابلدسترسی و وصول است. البته این خوب است که انسان مورد مهر و محبت و دوستیدیگران قرار گیرد اما فرد عاقل و منطقی، هرگز علایق، آرزوها و خواستههایشرا قربانی چنین هدفی نمیکند.
2) اعتقاد به اینکه لازمهی احساس ارزشمندی، وجود بیشترین لیاقت، شایستگی، کمال و فعالیت شدید است.
اینکار عملاً امکانپذیر نیست و تلاش و وسواس در راه کسب آن، فردرا به اضطراب، نگرانی و بیماریهای روانی مبتلا میسازد و در زندگی نیزاحساس حقارت و ناتوانی به او دستمیدهد؛ به اینترتیب، زندگی فرد هموارهبا شکست و ناکامی همراه خواهد بود اما فرد منطقی سعی میکند که بهترینکارها را بهخاطر خودش انجام دهد، نه برای دیگران.
3) اعتقاد فرد به اینکه کسانی که خطا و اشتباه میکنند، باید بهشدت تنبیه و سرزنش شوند.
این فکر، غیرمنطقی و غیرعقلانیست زیرا تمامی انسانها دچار خطا واشتباه میشوند. فرد منطقی و عقلانی، هرگز خود و دیگران را سرزنش نمیکند.اگر دیگران هم او را سرزنش کنند، در بهبود رفتار و اعمالش میکوشد.همچنین اگر دیگران، کار خطا و نادرستی انجام دهند، سعی در درک علل آن کاردارد و اگر بتواند، آنان را از ادامهی کارهای نادرست، بازمیدارد.
4) اعتقاد فرد به اینکه اگر وقایع و حوادث آنطور نباشد که او میخواهد، نهایتِ ناراحتی، گرفتاری و بیچارگی بهبار میآید و این مسأله برای او فاجعهآمیز خواهد بود.
چنین طرز تفکری، اشتباه و بیهوده است زیرا ناکامشدن، یک احساسطبیعیست اما اندوه و نگرانی بسیار شدید و طولانیمدت، یک موضوع غیرعقلانیو غیرمنطقیست. فرد منطقی، از بزرگکردن موقعیت نامطبوع و ناخوشایند،امتناع میورزد و در جهت بهبود و عادینمودن آن اقدام میکند. البته ممکناست که موقعیتهای نامطبوع مختلکننده، اضطرابآور و مشکلساز باشند امابه آن اندازه هم که فرد تصورش را در ذهن دارد، وحشتناک و فاجعهآمیزنیستند، مگر اینکه خود او، آنها را اینگونه تعبیر و تفسیر کند.
5) اعتقادفرد به اینکه بدبختی و ناخشنودی او بهوسیلهی عوامل بیرونی بهوجودآمده و انسان، توانایی کنترل غم و اندوه و اختلالهای روانی و عاطفی خودرا ندارد و یا اینکه تواناییاش در این زمینه، بسیار کم است.
اگر فردی بپذیرد که اختلالات و مشکلات عاطفی، نتیجهی احساسات،ارزشیابیها و تلقین فرد به خودش است، در اینصورت کنترل و تغییر آنها،ساده و بهراحتی امکانپذیر خواهد بود.
6) اعتقاد فرد به اینکه چیزهای خطرناک و ترسآور، موجب نهایت نگرانی میشوند و فرد همواره باید تلاش کند تا امکان به وقوع پیوستن آنها را به تأخیر بیندازد.
این یک اندیشه و تصور غیرمنطقی و غیرعقلانیست. فرد منطقی میداندکه خطرهای بالقوه، به آن اندازهای که انسان از آنها میترسد، وحشتناکنیستند و اضطراب و ناراحتی، نهتنها از وقوع آنها جلوگیری نخواهد کرد،بلکه موجب افزایش آنها نیز خواهد شد. از اینرو، فرد منطقی و عقلانی، بهانجام کارهایی خواهد پرداخت که امکان وقوع خطرهای بالقوه را به حداقلبرساند.
7) اعتقاد فرد به اینکه اجتناب و دوری از بعضی مشکلات زندگی و مسؤولیتهای شخصی، برای او آسانتر از مواجهشدن با آنهاست.
این نوع تفکر و اعتقاد فرد، غیرمنطقی و غیرعقلانیست زیرا دوری واجتناب از یک کار، سختتر و دردناکتر از انجام آن است و علاوهبر مشکلاتو نارضایتیهای بعدی، موجب کاهش اعتماد به خود نیز میشود. فرد منطقی وعقلانی، آنچه را که باید در زندگی و کارهای روزانهی خود انجام دهد، بدونشکوه و شکایت زیاد به انجام میرساند و در عینحال، از انجام کارهایدردناک و غیر لازم، دوری میجوید. او همچنین پیمیبرد که زندگی، آکندهاز شکستها و موفقیتهاست؛ بنابراین سعیمیکند با مشکلات و ناکامیهامبارزه کند و موانع را از پیش روی خود بردارد. همچنین فرد منطقی، ضمناحساس مسؤولیت در زندگی، از حل مشکلات خود نیز لذت میبرد.
8) اعتقاد فرد به اینکه باید متکی به دیگران باشد و بر انسان قویتری تکیه کند.
با وجود آنکه هر فردی تا حدودی به دیگران متکیست اما دلیلی برایافزایش وابستگی وجود ندارد زیرا وابستگی شدید، به فقدان یا کاهش استقلالفردی و اعتمادبهنفس میانجامد. فرد منطقی و عقلانی برای کسب استقلال ومسؤولیت برای خویشتن تلاش میکند اما هیچوقت هم از دریافت کمکهای لازمدیگران امتناع نمیورزد. همچنین به هنگام لزوم، خطر میکند و اگر هم شکستخورد، آنرا تجربهای برای پیشرفت خود میداند.
9) اعتقاد فرد به اینکه تجارب و وقایع گذشته و تاریخچهی زندگی، تعیینکنندهی مطلق رفتار کنونی او هستند و اثرات اتفاقات گذشته را به هیچوجه نمیتوان نادیده انگاشت.
این عقیده هم غیرمنطقی و غیرعقلانیست. فرد منطقی و عقلانی درعینحال که گذشته را مهم میشمارد، میتواند با بررسی اثرات رفتار و تجزیهو تحلیل عقاید و باورهای اشتباه و نگران کنندهی گذشتهی خود، به تغییررفتار و اعمال کنونی خویش اقدام کند. فرد سالم بیش از آنچه به گذشتهتوجه دارد، به زمان حال و وضعیت موجود توجه میکند.
10) اعتقاد فرد به اینکه برای هر مشکلی، همیشه یک راهحل درست و کامل وجود دارد و اگر انسان به آن دستنیابد، بسیار وحشتناک و فاجعهآمیز خواهد بود.
این عقیده، غیرعقلانیست. فرد منطقی و عقلانی میکوشد تاحتیالامکان راهحلهای متعددی را برای مشکل خویش بیابد و از بین آنها،بهترین و عملیترین راهحل را انتخاب کند. او همچنین آگاه است که هیچراهحلی کامل نیست و سودمندی و مفیدبودن راهحلها، امری نسبیست و برحسبموقعیتهای مختلف، تغییر میکند.